Partia szachowa to więcej niż przestawianie figur na czarno-białych polach. To opowieść o tym, czego szukasz w życiu. Historia z mojej przeszłości dobrze to obrazuje, choć wtedy tego jeszcze nie rozumiałem. Tata woził mnie na turnieje w okolicach Szczecina, a tym razem zajechaliśmy aż do Lubuskiego. To był zwykły, lokalny turniej, ale na koniec była niespodzianka. Po turnieju, mistrz międzynarodowy zgodził się rozegrać symultanę z uczestnikami. Do szachownicy usiadło trzech obiecujących juniorów.

Pierwszy uwielbiał pułapki i najwięcej radości sprawiało mu robienie na szachownicy zamętu. Zastosował zapamiętaną pułapkę i… Mistrz w nią wpadł! Junior nie posiadał się z radości. Rozegrał jeszcze kilkanaście posunięć, szybko oddał przewagę, a potem przegrał nadziewając się na poświęcenie mistrza. Chłopak jednak był pełen radości, bo jego kreatywność i pamięć przyniosły mu początkową przewagę. „Wystarczyło, że przez chwilę miałem go w garści!”.

Drugi zawodnik nie improwizował. Wkuwał debiuty, trenował końcówki, a jego zeszyt pęczniał od przeanalizowanych partii. Podczas symultany wytrzymał z mistrzem 50 ruchów, aż ten sam zaproponował remis. „To jak zdanie egzaminu z teorii”, powiedział po partii. Dla niego szachy to sztuka detalu, mozolne układanie puzzli, gdzie każdy krok ma znaczenie.

Trzeci przyszedł wygrać za wszelką cenę. Szybko ruszył do ataku pionami sprzed swojego króla. Strzelał pionkami jak pociskami, a jego atak był niebezpieczny dla niego samego. Jego motto: „Lepiej trzy razy wygrać i dwa razy przegrać, niż ciągle remisować”, powiedział po szybkiej przegranej.

Teraz ważne pytanie: którym z nich mógłbyś być?

• Czy szukasz w szachach twórczej wolności, gdzie pomysłowość liczy się bardziej niż wynik?
• Może pociąga cię analityczna precyzja i satysfakcja z dobrze wykonanego planu?
• Chcesz wygrać za wszelką cenę i czuć smak prestiżu, status tytułów i wysokość rankingu?

Nie musisz wybierać. Szachy to jedyna gra, w której wszystkie te ścieżki się spotykają. Nieważne, czy grasz dla relaksu, rozwoju, czy medali. Ważne, byś zaczynał z uśmiechem. Gotowy? Białe zaczynają!

3 potwierdzone naukowo korzyści z gry w szachy

Szachy jako terapia

Gra w szachy to uniwersalny język, który łączy pokolenia i kultury. Badanie z więzień w Wielkiej Brytanii (BPS, 2024) pokazało, że kluby szachowe redukują przemoc wśród osadzonych o 37% i uczą współpracy. Warto więc pomyśleć, jakie korzyści mogą przynieść szachy bez bagażu trudnych doświadczeń, z których trzeba z wysiłkiem się ratować? W projekcie FIDE, UNHCR i innych organizacji, w obozie Kakuma w Kenii szachy stały się narzędziem integracji dla uchodźców z 14 krajów.

Dlaczego to działa?

• Spotkania bez barier: W szkole podstawowej w Suceavie (Rumunia) 83% uczniów przyznało, że szachy pomogły im nawiązać przyjaźnie.
• Terapia przez dialog: W programie „Chess for Protection” dzieci-uchodźcy po roku regularnej gry wykazały wyższe poczucie przynależności do społeczności.

Szachy działają zatem jak dialog o ustalonych regułach, dający poczucie bezpieczeńśtwa i stabilności, jednocześnie działając motywująco.

Trening dla mózgu

Szachy to trening personalny dla umysłu. Metaanaliza 24 badań (Sala i Gobet, 2016) potwierdziła, że po 30 godzinach nauki szachów dzieci poprawiają wyniki w matematyce średnio o 38%. Co zaskakujące, również w testach IQ po treningu szachów. Badanie z lat ’80 i ’90, wykonane na próbie 4000 dzieci w Wenezueli pokazało „znaczący wzrost” w ilorazie inteligencji.

Dorośli też zyskują, według Burgoyne’a i in. (2016) regularna gra wzmacnia płynną inteligencję, pamięć roboczą i szybkość przetwarzania informacji. Na co konkretnie można liczyć?

• Pamięć jak u arcymistrza. Nick Frates zebrał sporo odnośników do badań dotyczących szachów. Te pokazują, że szachiści wysilający się przy szachownicy są aktywniejsi intelektualnie, wolniej się starzeją i dłużej pozostają sprawni.
• Matematyka bez stresu: W kanadyjskim Nowym Brunszwiku uczniowie, którzy uczyli się szachów, rozwiązywali zadania tekstowe szybciej niż rówieśnicy. Poprawia się krytyczne myślenie i związek z rzeczywistością.
• Ochrona przed demencją: Badanie z New England Journal of Medicine (2015) wykazało, że seniorzy grający w szachy są mniej narażeni na ryzyko rozwoju Alzheimera.

Szachy jako szkoła życia i lekcja charakteru

„Dotknąłeś figury, to musisz nią ruszyć”. Ta prosta zasada uczy odpowiedzialności. Uczniowie z zaburzeniami matematycznymi po półrocznym treningu szachowym zwiększyli samoocenę o i zmniejszyli lęk przed porażką (Jamshidi, 2021).

Szachy oferują wartości, które kształtują pozytywne postawy w życiu:

• Uczciwość, bo nadrzędną wartością jest przestrzeganie zasad, które są jednakowe dla wszystkich.
• Cierpliwość.
• Krytyczne myślenie, czyli unikanie bezrefleksyjności i szkodliwych automatyzmów. Szachy skutecznie leczą złudzenia i fantazje.

Co potrzebujesz, żeby zacząć grać w szachy?

Nie potrzebujesz drogiego sprzętu, aby zacząć grać w szachy. Poniżej znajdziesz porównanie popularnych opcji, od najtańszych po bardziej zaawansowane.

Typ zestawu	Zalety	Wady	Dla kogo?
Plastikowy (30 zł)	Lekki, bezpieczny dla dzieci, łatwy w transporcie (np. składana szachownica za 30 zł)	Łatwo się wygina, mniej elegancki	Rodzice szukający taniego startu
Drewniany (250 zł)	Trwały (np. profesjonalna szachownica mahoń za 159 zł oraz figury szachowe Staunton nr 5 w worku za 95 zł), elegancki dźwięk stukających figur	Cięższy, wymaga przechowywania	Dorośli i pasjonaci
Aplikacja (darmowa)	Nauka w podróży, dostęp do lekcji i analiz	Brak fizycznych figur – mniej intuicyjne	Samoucy bez partnera

Jak już wspominałem w artykule o ustawianiu szachów, uczyłem się gry w szachy na amatorskim zestawie, który akurat miał dziadek. Jeden goniec miał ułamaną główkę. Król był tylko trochę inny od hetmana, więc trzeba było się mocno skupić aby je od siebie odróżnić. Do teraz pamiętam jednak przyjemny dreszcz, gdy wyjmowane spod stolika szachy grzechotały w pudełku, obiecując kolejne ekscytujące partie. Rytuał rodzinnych spotkań w niedzielne popołudnie był magiczny.

Później miałem kartonową szachownicę i drewniane szachy. Dopiero po kilku latach tata kupił drewnianą szachowcę i figury Staunton, na których przeglądałem partię z książek i rozwiązywałem kombinacje.

Zacznij zatem od najtańszego zestawu. Dodatkowe wskazówki:

• Szachy dla dzieci: Wybierz plastikowe figury, bo na początku mogą często spadać z szachownicy.
• Dla często podróżujących sprawdzi się rolowana szachownica za 25 zł. Zmieści się nawet w plecaku.
• Szachy dla seniora: Wybierz doskonale odróżniające się od siebie figury. Rzeźbione, ozdobne szachy się nie sprawdzą, bo w pewnym wieku wzrok lubi płatać figle.
• Dla doceniających estestykę nie ma innego wyboru jak drewniana deska i profesjonalne szachy Staunton nr 6. To inwestycja na wiele lat.

Szachy to gra, nie konkurs na najdroższy sprzęt. Nawet najdroższa szachownica nie zastąpi czasu spędzonego na nauce i nabieraniu dobrych nawyków.

Jak ustawić figury na szachownicy?

Przed rozpoczęciem gry szachownica jest pusta. Ustawienie figur to rytuał, który warto opanować, by uniknąć chaosu i nastawić się pozytywnie przed partią. Chcemy osiągnąć poprawne początkowe rozstawienie figur!

Oto krok po kroku, jak rozmieścić bierki, nawet jeśli dopiero zaczynasz:

Etap 1: Pusta szachownica

1. Orientacja: Upewnij się, że białe pole jest w prawym dolnym rogu, patrząc od gracza. To kluczowe, inaczej całe ustawienie będzie odwrotne.
2. Kolumny i rzędy: Litery a-h oznaczają kolumny (pionowe), cyfry 1-8 to rzędy (poziome). Białe zawsze startują z rzędów 1-2, czarne z 7-8.

Etap 2: Figury szachowe

Zacznij od narożników i środka szachownicy.

1. Wieże (W): W rogach – białe na a1 i h1, czarne na a8 i h8.
2. Skoczki (S): Obok wież – białe na b1 i g1, czarne na b8 i g8.
3. Gońce (G): Obok skoczków – białe na c1 i f1, czarne na c8 i f8.
4. Hetman (H): Na polu swojego koloru! Biały hetman na d1 (białe pole), czarny na d8 (czarne pole).
5. Król (K): Ostatnie wolne pole w środku, biały król na e1, czarny król na e8.

Etap 3: Pionki

• Białe pionki: Wszystkie 8 pionków w rzędzie 2, przed figurami (pola a2, b2, aż do h2).
• Czarne pionki: Wszystkie 8 w rzędzie 7, przed figurami (pola a7, b7, aż do h7).

Częste błędy w rozstawieniu figur (i jak ich uniknąć)

1. Zamiana króla z hetmanem: Pamiętaj, że hetman zawsze stoi na swoim kolorze (biały na białym, czarny na czarnym).
2. Odwrócona szachownica: Jeśli pomylisz orientację, nic się nie stanie. Możesz jedynie czuć się nieswojo, jeśli przyzwyczaiłeś się już do poprawnego ustawienia.
3. Gońce na tym samym kolorze: Każdy goniec musi kontrolować inny kolor.

Potrzebujesz więcej szczegółów? Pełny przewodnik z diagramami i sztuczkami pamięciowymi znajdziesz w artykule: Jak prawidłowo ustawić szachy?. Najważniejsze to zacząć, nawet jeśli pomylisz figury, zawsze możesz je przestawić na poprawne pozycje. W końcu szachy to gra, a nie egzamin.

Jak ruszają się figury szachowe?

Nauka ruchów szachowych figur może przypominać zapamiętywanie kroków w tańcu, na początku mylą się, ale z czasem stają się naturalne. Poniżej znajdziesz proste skojarzenia, które pomogą ci opanować zasady i grać bez stresu.

Jak rusza się pionek w szachach?

Ruch:

• 1 albo 2 pola przy ruchu z początkowego pola.

• Potem, tylko 1 pole do przodu.

Bicie: 1 pole po skosie, w prawo lub lewo do przodu.

Bonus: Gdy dotrze do końca szachownicy, awansuje na dowolną figurę, nawet najsilniejszego hetmana!

Bonus numer 2: Pionki mają ruch specjalny, czyli bicie w przelocie.

Hack pamięciowy: „Pionek jak żołnierz, maszeruje prosto, atakuje z flanki!”

Diagram: Pionek z e2 może ruszyć się na e3 lub e4 (pierwszy ruch) lub zbić figury na d3 lub f3.

Jak rusza się król w szachach?

Ruch: 1 pole w dowolnym kierunku (nawet po skosie).

Wierszyk ułatwiający zapamiętanie: „Król jak emeryt na lodzie, stąpa ostrożnie, bo może mu spaść korona”.

Bonus: W roszadzie król może ruszyć o 2 pola w kierunku swojej wieży.

Jak rusza się wieża w szachach?

Ruch: Prosto w liniach i kolumnach, dowolną liczbę pól.

Wierszyk ułatwiający zapamiętanie: „Wieża jak czołg, jedzie przed siebie, niszcząc przeszkody”

Bonus: W roszadzie łączy siły z królem, jak ochroniarz z VIP-em.

Diagram: Wieża z f3 rusza się na każde pole w pionie lub poziomie.

Jak rusza się skoczek w szachach?

Ruch:

• Litera „L”: 2 pola w jedną stronę, 1 w bok.
• „Dwa do przodu, jeden w bok, taki jest konika skok”.

Bonus: Jako jedyna figura może przeskakiwać nad innymi bierkami!

Jak rusza się goniec w szachach?

Ruch: Tylko po przekątnych, dowolną liczbę pól.

Hack pamięciowy: „Goniec jak laser, celuje prosto, nie zmienia koloru!”. Goniec startujący z białego pola zawsze na nim zostaje.

Para gońców kontroluje całą szachownicę, jak snajperzy w duecie.

Diagram: Dostępne ruchy dla białego gońca z c4. Dla ćwiczeń wskaż, na jakie pola może pójść goniec czarnych z f8.

Jak rusza się hetman w szachach?

Ruch: Łączy ruchy wieży i gońca (prosto + po skosie).

Hack pamięciowy: „Królowa jak prezes firmy – wszędzie może wejść, wszystko kontroluje!”

Diagram 5: Hetman z d4 – policz ile dostępnych pól ma hetman? (aż 27!)

Figura	Ruch	Skojarzenie
Skoczek	Litera L	Dwa do przodu, jeden w bok, taki jest konika skok.
Goniec	Przekątne	Goniec jak jednokolorowy laser.
Król	1 pole w każdą stronę	Stary król idzie ostrożnie i pilnuje, aby mu nie spadła korona.
Wieża	Prosto	Czołg jadący przed siebie.
Hetman	Prosto + skosy	Prezeska firmy, który wszędzie może wejść.
Pionek	Do przodu i bicie na skos	Dziarski żołnierzyk, nagroda czeka na końcu szachownicy.

Jak łatwo zapamiętać ruchy figur w szachach?

Najczęstsze błędy:

• Ruch pionkiem do tyłu lub bicie do tyłu (nie wolno!).
• Ruch pionkiem, który już nie jest na polu startowym, o dwa pola
• Goniec przeskakuje na inny kolor.

Pierwsza partia, jak nie tylko przetrwać, ale się rozwijać?

Gdy po raz pierwszy siadasz do szachownicy, możesz czuć się jak architekt, który ma zbudować wieżowiec bez planu. Spokojnie, każdy szachista zaczynał od tego samego. Zamiast strategii, która pomoże ci tylko przetrwać, spróbujmy czerpać radość z pierwszych partii.

Zasady debiutu: jak nie zgubić się na starcie?

1. Kontroluj centrum. Zacznij od ruchu pionkiem na e2-e4 lub d2-d4. To jak zajęcie wzgórza na polu bitwy, daje przewagę przestrzenną. Centrum to serce gry, kto je kontroluje, ten dyktuje warunki.
2. Wyprowadzaj figury.
• Najpierw skoczki i gońce (ruchy Sg1-f3, Gf1-c4), potem spróbuj „połączyć” wieże.
• Zasada: „Każdą figurę ruszaj tylko raz w debiucie”.
• Zabezpiecz króla. Wykonaj roszadę i połącz wieże tak, aby „się widziały”.
• Unikaj szaleństw. Nie atakuj hetmanem w pierwszych 5 ruchach, to jak wysyłanie królowej na linię frontu bez armii. Szczególnie dotyczy to polowania na mata szewskiego, gdzie trzeba szybko wyjść hetmanem, aby zaatakować pole f7 (nie rób tego!)
• Planuj kilka ruchów do przodu. Pytaj: „Co przeciwnik zrobi, jeśli teraz zrobię ten ruch?”. Wyrobisz dzięki temu nawyk długoterminowego myślenia.

Emocje w szachach, czyli jak nie panikować?

Pierwsze partie to rollercoaster emocji. Potem przychodzi rutyna, ale chodzi o to, by zachować entuzjazm i motywację. Można to osiągnąć dzięki dystansowi i zaciekawieniu. Szachy niosą ze sobą parę zagrożeń. Nie wymagajmy od siebie nieustającej serii dobrych wyników, nadmiarowych starań, niegasnącej motywacji do pięcia się w górę. Nie dajmy się też wciągnąć w długie godziny grania online w blitze lub bullety, czyli jednominutowe partie, aby tylko poczuć „dopaminowy strzał”. Jak zatem zachować zdrowy dystans i cieszyć się po prostu z gry? Rozwiązaniem jest podsycanie ciekawości i entuzjazmu, ale i dystansu do gry, która jest przecież zabawą i rozrywką.

Emocja	Co robić?
Strach przed przegraną	„To tylko zabawa, nie egzamin czy zagrożenie karą!”
Złość po przegranej	Pozwól sobie na złość i wyraź ją w sposób konstruktywny.
Zdezorientowanie	Gdy wpadasz w panikę, możesz przypomnieć sobie ogólne zasady i strategie. Spójrz na całą szachownicę, nie na jedną figurę
Presja czasu	Oddychaj głęboko, masz prawo do dłuższego namysłu.

Mojej grze w szachy od początku towarzyszyły silne emocje. Podczas moich pierwszych półfinałów MP Juniorów podstawiłem skoczka… już w 4 ruchu. Partię przegrałem, i byłem na siebie zły.

Dopiero później, gdy emocje trochę opadły, pogratulowałem sobie, że byłem już gotowy na eksperymentowanie z debiutami. Zagrałem ciekawą kontynuację, podpatrzoną rundę wcześniej u innego gracza. Niestety, zupełnie nie pasowała do wariantu, który wybrał aktualny przeciwnik. Przegrałem, ale nauczyłem się w praktyce więcej niż z wygranej: podejmowania odważnych decyzji.

Co możesz osiągnąć w pierwszym miesiącu grania w szachy?

1. Zapamiętasz ustawienie figur na szachownicy.
2. Zapamiętasz ruchy figur.
3. Będziesz stosował wszystkie dostępne możliwości: roszadę, bicie w przelocie, promocję pionów.
4. Będziesz umiał grać na czas z zegarem szachowym. Jego funkcję może pełnić aplikacja w smartfonie.

Twoja pierwsza partia to nie egzamin, to zaproszenie do przygody. Szachy to gra, w której trudna porażka jest cenniejsza niż łatwe zwycięstwo. Porażka nie jest karą, jak „zły” stopień w szkole. To po prostu stan końcowy przestawiania figur. Można po prostu zacząć od początku

Jak rozwijać szachową pasję?

Co dalej? Gdy już opanujesz ruchy figur, prawdziwa przygoda dopiero się zaczyna. Sporym wsparciem było dla mnie uczęszczanie do lokalnego klubu szachowego od bardzo młodych lat. Rola rodziców, sędziów, organizatorów jest kluczowa, choć wciąż niedoceniana.

Znajdź klub szachowy w swojej okolicy

Polski Związek Szachowy prowadzi oficjalny Rejestr Klubów, gdzie znajdziesz adresy klubów szachowych w całej Polsce.

Nauczyciele i trenerzy szachowi. Kto pomoże ci rozwijać skrzydła?

Na szachy.edu.pl znajdziesz:

• Nauczycieli szachów (dla dzieci 4-10 lat).
• Instruktorów (dla młodzieży i dla młodych graczy turniejowych).
• Trenerów zawodowych (są również arcymistrzynie i arcymistrzowie!).

Online czy stacjonarnie? Jeśli mieszkasz na wsi, wybierz lekcje online. Przez dekadę, prawie 100% moich lekcji odbywało się przez internet.

Darmowe narzędzia szachowe

Lichess lub Chesscom: Analizuj partie za darmo, rozwiązuj zadania taktyczne, graj z botami.

Chessable: Darmowe kursy debiutowe i nauka przez powtarzanie.

Podsumowanie

Jak zatem nauczyć się grać w szachy? Znasz już podstawy gry:

• Poznałeś prawidłowe ustawienie szachownicy (biały róg po prawej, hetman na polu swojego kolor).
• Poznałeś ruchy figur: skoczek w „L”, goniec po przekątnych, pionek tylko do przodu. Zapamiętasz ruchy dzięki skojarzeniom, a kluczowe nazwy szybko stają się intuicyjne.

Znasz też korzyści dla umysłu i serca, które wynikają z gry w szachy.

• Rozwój poznawczy: Poprawa koncentracji, pamięci i logicznego myślenia (potwierdzone badaniami!).
• Szachy łączą pokolenia, bo w klubach spotkasz zarówno dzieci, jak i seniorów.
• Emocjonalna odporność: Nauka cierpliwości, pokory i radzenia sobie z porażkami.

Co możesz zrobić zatem już teraz?

1. Zacznij od taniego zestawu szachów, lub nawet po prostu z aplikacji. Nie potrzebujesz drogich akcesoriów.
2. Dołącz do klubu szachowego lub graj online. W Polsce działa kilkaset przyjaznych miejsc dla początkujących.
3. Popełniaj błędy! Każda przegrana partia to krok do progresu.

Szachy to gra, która nigdy nie mówi „dość”. Możesz w nią grać w parku, online lub na profesjonalnym turnieju. Do rozpoczęcia wystarczy chęć, by odkryć, jak wiele radości kryje się w 64 polach.