Od ustawienia szachów wszystko się zaczyna. Pamiętam, jak dziadek uczył mnie grać na małej, rzeźbionej szachownicy, która pewnie znajdowała się w latach 90. w połowie polskich mieszkań.

Zaczynaliśmy od prawidłowego ustawienia figur. Jak byłem mały, powtarzałem za każdym razem „biały król na czarnym polu, a czarny król na białym polu!”. Raz na jakiś czas coś nam się myliło. Wtedy poprawialiśmy figury w czasie partii i śmialiśmy się z pomyłki. Dziś, po rozegraniu tysięcy partii, ustawiam szachownicę i figury niemal automatycznie.

Sprawdźmy razem, jak rozstawić figury szachowe i szybko zacząć partię. W szachach jest tak jak w życiu, najważniejsze jest aby zacząć. Reszta przyjdzie z praktyką.

Ustawienie szachownicy

Jeśli Twoja szachownica ma oznaczenia (rzędy od 1 do 8, kolumny od „a” do „h”), to białe ustawiamy w rzędzie pierwszym i drugim, a czarne w siódmym i ósmym. Moja pierwsza szachownica, na której grałem z dziadkiem była amatorska i nie miała żadnych oznaczeń. My orientowaliśmy się zatem ustawiając szachownicę według zasady „białe pole w prawym dolnym rogu”.

Lata później, gdy sędziowałem juniorskie turnieje, granie na odwróconej szachownicy było częste. Czarne stały na „jedynce”, a białe na „ósemce”. Powodem tego było po prostu ustawianie figur po skończonej poprzedniej rundzie. Dzieciaki, zamiast sięgać na drugi koniec stołu po „własne” figury, po prostu ustawiały zbite figury przeciwnika w „nieprawidłowych” rzędach. Często dochodzi też do tego w amatorskich partiach.

Co wtedy należy zrobić? Warto wtedy przestawić figury na poprawne pozycje. Sprawdzamy więc, czy najbliższy nam prawy róg szachownicy ma kolor biały i dopiero wtedy ustawiamy pionki!

Ustawienie figur w szachach

Zacznijmy od najprostszego elementu, czyli pionków. Wszystkie osiem białych pionków ustawiamy w drugim rzędzie, czarne odpowiadają w siódmym. To jak budowanie muru obronnego przed resztą armii. Pamiętam, jak jeden z moich młodych zawodników ustawił raz pionki w trzecim rzędzie, mówiąc „Chcę szybciej atakować!”. Dał się jednak przekonać, że tak jak w prawdziwej bitwie, pośpiech bez strategii kończy się często przegraną. Pionki to pierwsza linia obrony i ataku: trzymaj je w standardowej formacji, bo nie mogą iść od tyłu!

Wieże zajmują rogi szachownicy: białe na a1 i h1, czarne na a8 i h8. Wyobraź je sobie jako strażników zamkowych baszt. Sprawia to, że wieże dopiero w kolejnej fazie gry wkraczają do akcji, bo aby pokazać swoje możliwości potrzebują więcej przestrzeni. Mówi się też, że debiut kończy się wtedy, gdy „wieże zaczynają na siebie patrzeć”, co oznacza, że reszta figur wyruszyła już ze swoich startowych pozycji.

Skoczki stają obok wież: białe na b1 i g1, czarne na b8 i g8. Te figury lubią skakać nad innymi, więc nie blokuj im drogi. Mój ulubiony wierszyk dla zapamiętania: „Dwa do przodu, jeden w bok, taki jest konika skok!”. Pomyliłeś miejsce skoczka z gońcem? To nic strasznego, po prostu popraw figury. Jeśli to przeciwnik to zauważył, podziękuj mu za spostrzegawczość!

Gońce zajmują pozycje między skoczkami a parą królewską: białe na c1 i f1, czarne na c8 i f8. Ważna zasada: każdy goniec startuje z pola przeciwnego koloru niż drugi. Podczas nauki początkujących pytam uczniów, czy zauważyli że „dwa twoje gońce nigdy nie stoją na tym samym kolorze?”. To klucz do późniejszej gry, bo co byśmy zrobili, gdyby połowa przekątnych byłaby niepilnowana, a na drugiej tłoczyłyby się aż dwa gońce?

Hetman zawsze staje na polu swojego koloru: biały na d1, czarny na d8. Prosta pamięciówka: „Królowa nosi suknię w kolorze swojego tronu”. Pewnego razu na lokalnym turnieju szachowym w Szczecinie obserwowałem, jak dwóch seniorów przez 10 minut dyskutowało, czy można poprawić zamienioną pozycję króla i hetmana po rozpoczęciu partii turniejowej. Rozwiązanie? Najlepiej wcześniej spojrzeć na kolor pola, a reszta ułoży się sama.

Król zajmuje ostatnie wolne środkowe pole: biały na e1, czarny na e8. To jedyna figura, której nie wolno ci zgubić! Król na początku gry jest narażony na ataki wielu figur. Dopiero po roszadzie znajduje bezpieczną kryjówkę. Pełnię swoich możliwości pokazuje dopiero w końcówce, gdy figur jest już mało i nie są zagrażające.

Jak szybko sprawdzić poprawność ustawienia szachów?

1. Biały hetman na białym polu d1.
2. Czarny hetman na czarnym polu d8.
3. Królowie naprzeciwko siebie na polach e1 i e8. Zgodnie z moim wierszykiem z dzieciństwa: „biały król na czarnym polu, czarny król na białym polu”.
4. Gońce stoją obok królewskiej pary.

Jeśli pomylisz kolejność, po prostu przestaw figury, w amatorskich rozgrywkach nie spotka cię za to kara. Podczas szkolenia młodzieży zawsze powtarzam: „Lepiej pięć sekund spędzić na sprawdzeniu rozstawienia figur i pionków niż stresować się kłótnią z przeciwnikiem lub wizytą sędziego”. A jeśli już zaczniecie grę z błędem? Warto rozgrywać partię zgodnie z regułami, więc wróćcie do poprawnego ustawienia. Na turnieju zawsze pomoże wam sędzia. W każdej sytuacji najważniejsze jest, żeby szachowi przeciwnicy osiągnęli porozumienie. Szachy to przecież dialog, a nie monolog.

Pomocne wierszyki szachowe o figurach i ich ustawieniu

Spróbujmy zapamiętać jak ustawić szachownicę: „Biały róg po prawej ręce”.

Hetman na swoim kolorze: „Królowa nosi suknię w kolorze swojego tronu”.

Nie pomyl miejsca gońca ze skoczkiem: „Gońce stoją obok królewskiej pary”.

Od której figury zaczynamy rozstawienie? „Wieże w rogach jak strażnicy, a piony jak mur obronny”.

Nie wiesz gdzie stoi król i hetman? „Biały król na czarnym polu, czarny król na białym polu”.

Co robić gdy figury są rozstawione? „Białe zaczynają!”

Najczęstsze problemy z rozstawieniem figur i ich rozwiązania

W swojej praktyce instruktora słyszałem różne pytania o nietypowe sytuacje związane z rozpoczęciem partii szachowej. Wiele z nich sam rozstrzygałem. Byłem też po drugiej stronie. Gdy byłem juniorem to sam zacząłem raz partię turniejową z hetmanem na e1, a królem na d1. Wykonaliśmy tylko kilka posunięć i przeciwnik zgodził się po prostu zamienić je na prawidłowe pozycje. Od najmłodszych lat traktowałem poważnie grę zgodną z zasadami, więc się zestresowałem! Obawiałem się kary od sędziego albo nieprzyjemnych uwag innych graczy, ale nic z tych obaw się nie sprawdziło. Mogłem po prostu grać dalej, a sytuację obróciliśmy potem w żart.

Co zrobić, gdy pomylimy miejscami króla i hetmana w amatorskiej partii?

To częstsze, niż myślisz, według moich obserwacji juniorskich szachów taki błąd zdarzył się praktycznie każdemu. Powodem jest zwykła nieuwaga lub stres, którego źródłem są turniejowe pojedynki szachowe. Jeśli zauważysz pomyłkę przed wykonaniem pierwszego ruchu:

1. Przestaw figury na właściwe pola (hetman na d1/d8, król na e1/e8).
2. Zacznij grę z prawidłowym ustawieniem.

W partii towarzyskiej możesz poprawić błąd nawet po kilku ruchach, pod warunkiem że przeciwnik się zgodzi. Na turniejach obowiązuje zasada: „Dotknąłeś – musisz ruszyć”, lub całkiem bezpośrednio: „Dotknięta idzie!”. Lepiej więc sprawdzać układ przed rozpoczęciem gry i uniknąć nieporozumień.

Co zrobić, gdy pomylimy miejscami króla i hetmana w turniejowej partii?

Obowiązkiem sędziego jest dopilnowanie, żeby partie były rozgrywane zgodnie z przepisami. Nieprawidłowe ustawienie figur oznacza, że partia nie jest grana zgodnie z przepisami, należy zatem wrócić do ostatniego momentu, gdy przepisy były przestrzegane.

• Może to oznaczać cofnięcie partii do początku i rozpoczęcie jej od prawidłowego ustawienia.
• Jeśli nieprawidłowo ustawione figury jeszcze się nie ruszały ani nie wpłynęły na ruchy graczy, sędzia może zdecydować, że wystarczy powrót figur na ich przeznaczone pola.

Pomylenie miejsca króla i hetmana ma jeszcze jedną nieprzyjemną konsekwencję. Traci się prawo do roszady! Warto więc zachować się fair rozpocząć partię na nowo z równymi szansami.

Czy można grać z odwróconą szachownicą?

Technicznie można grać, gdy mamy czarne pole w prawym rogu. Strategicznie nie jest to wskazane. Gdy białe pole jest w lewym dolnym rogu:

• Oznaczenia literowe (a-h) i cyfrowe (1-8) stają się nieaktualne, trudniej zatem orientować się w pozycji.
• Przestają działać niektóre wzorce, które mogą być istotne dla graczy: np. czarnopolowy goniec staje się białopolowy, a zapamiętane schematy opierające się o kolory pól stają się odwrócone.

W turniejowej grze może to być przeszkodą dla graczy, którzy opierają swoje techniki pamięciowe na kolorach pól.

W domowych rozgrywkach często gramy „na odwróconej planszy” przez nieuwagę. Jeśli już tak się stanie, potraktujcie to jako trening adaptacyjny. Prawdziwi szachiści powinni radzić sobie w każdych warunkach!

Co się stanie, jeśli gońce staną na polach tego samego koloru?

To jak próba otwarcia drzwi z dwoma zamkami za pomocą jednego klucza. Tracisz kontrolę nad połową pól. Podczas szkolenia młodzieży demonstruję tę sytuację na przykładzie:

• Białe gońce z b1 (omyłkowo) i f1 na białych polach.
• Czarne piony ustawiamy na białych polach, aby blokowały gońce.
• Powstają „martwe strefy” na czarnych polach, gdzie przeciwnik może swobodnie manewrować!

Rozwiązanie? Przestaw jednego gońca o jedno pole, zachowując zasadę “gońce obok królewskiej pary”. Wtedy każdy goniec biega po przekątnych swojego koloru.

Podsumowanie nietypowych sytuacji

• Większość błędów w ustawieniu da się poprawić bez konsekwencji. Nie warto się tym stresować!
• W partiach towarzyskich ważniejsza jest radość gry niż kurczowe trzymanie się reguł.
• Zawsze możesz skorzystać z podpowiedzi. Wydrukuj szachownicę z ustawieniem figur z naszego artykułu lub zapisz ją w zdjęciach w telefonie!

Jak mawiają ci, którzy mają radość z gry: “Lepiej grać nieidealnie, niż nie grać wcale”. Błędy w ustawieniu to naturalny etap nauki, ważne, by wyciągać z nich wnioski na przyszłość.

Co dalej po rozstawieniu figur szachowych?

Gdy króle zajmą swoje miejsca na e1 lub e8, zaczyna się magia szachów. “Białe zaczynają”: prosta zasada, wprowadzona by uniknąć nieporozumień to więcej niż formalność. To jak pierwszy krok w tańcu, który nadaje rytm całej partii. Podczas warsztatów dla rodziców i dzieci tłumaczę, że możliwość rozpoczęcia partii to przywilej ale i odpowiedzialność. Białe dyktują tempo, ale czarne mogą odebrać inicjatywę.

Pierwsze ruchy: klucz do centrum

Twoje dłonie mogą drżeć nad szachownicą: ja denerwowałem się wybierając ruchy na pierwszych turniejach. Aby poczuć się bezpieczniej, możesz wybrać sprawdzone debiuty. Zacznij od ruchu pionkiem w centrum: e4 (dla dynamicznej gry) lub d4 (dla pozycyjnej). To jak wysłanie zwiadowców na pole bitwy. 

Moja baza danych pokazuje, że aż 46% partii rozpoczyna się od ruchu e2-e4, czyli pionkiem od króla. Kolejne 30% partii to d2-d4, czyli pionkiem od hetmana. My z dziadkiem zawsze zaczynaliśmy nasze towarzyskie partie od ruchów: e2-e4 i e7-e5.

Strategiczne konsekwencje początkowego ustawienia:

1. Kontrola centrum od pierwszej chwili. Twoje gońce na c1 i f1 nie stoją na tych polach przypadkiem. To snajperzy gotowi do ostrzału przekątnych. Skoczki na f3 i c3 od razu kontrolują ważne, centralne pola.
2. Przygotowanie do roszady. Wieże w rogach to nie błąd projektanta, to genialny plan ewakuacji króla. Gdy wykonasz roszadę (krótka: 0-0, długa: 0-0-0), wieża z h1 natychmiast wkraczają do akcji.

Podczas szkolenia młodzieży zawsze powtarzam: “Nie ucz się wariantów na pamięć, tylko zrozum idee”. Jeśli pomylisz kolejność ruchów w otwarciu, nie panikuj, tylko wróć do podstaw: kontrola centrum, rozwój figur, bezpieczeństwo króla.

Podsumowanie

Ustawienie szachów to przyjemny rytuał. Fundament poczucia bezpieczeństwa, na którym budujesz całą swoją szachową przygodę. Uczestniczysz w czymś ciekawym i rozwijającym, a szachownica i figury to towarzysze świetnej przygody.

Pamiętam z wczesnych czasów, jak podczas jednego z moich pierwszych turniejów w klubie 13 Muz w Szczecinie, grałem ze starszym panem, który miał II kategorię szachową. Obaj pomyliliśmy się w ustawieniu króla i hetmana. Zamiast panikować, po prostu przestawiliśmy figury i zaczęliśmy od nowa. Ta lekcja nauczyła mnie, że nawet w formalnych rozgrywkach ludzki błąd nie jest końcem świata. Ważniejsza jest umiejętność spokojnego wracania do rzeczywistości po pomyłkach. Aby się tego nauczyć, kluczowe jest regularne popełnianie błędów i ich naprawianie.

Pawidłowe ustawienie ma strategiczny wymiar. Każda figura ma swoje miejsce mocy: skoczki mogą wskoczyć do gry, gońce kontrolują przekątne, wieże otwarte linie, a hetman atakuje najwięcej pól właśnie z centrum. Gdy figury stoją nie tam gdzie trzeba, tracisz ich potencjał.

Co robić, gdy już popełnisz błąd?

• W partii towarzyskiej: Przestaw figury z uśmiechem na poprawne pola, nawet po kilku ruchach. Szachy to przecież zabawa!
• Na turnieju: Wezwij sędziego. Jeśli błąd zostanie wykryty przed pierwszym ruchem, masz prawo do korekty bez konsekwencji. Jeśli nie, sędzia zadba o to, by gra toczyła się zgodnie z przepisami.
• W grze online to komputer zadba o prawidłowe ustawienie.

Moje sprawdzone metody na ustawienie:

1. Technika „od rogów”: Zacznij od wież w narożnikach, potem skoczki, gońce, para królewska. To jak budowanie zamku królewskiego, cegiełka po cegiełce.
2. Test kolorów: Sprawdź, czy hetman białych stoi na białym polu (d1), a czarnych na czarnym (d8). To jak przeglądanie się w lustrze przed wyjściem z domu i sprawdzenie, czy wzięliśmy klucze i smartfona.
3. Zamknięte oczy: Trenuj układanie figur bez patrzenia, po tygodniu będziesz robił to jak zawodowiec.

Już po kilku tygodniach regularnego grania w szachy poczujemy się bezpiecznie i pewnie. Ustawianie figur stanie się przyjemnym rytuałem, który będzie zapowiadał radość z gry i możliwości, jakie dają szachy.